Rzeszowskie Piwnice: najpierw był pomysł...

O przekształceniu podziemi rzeszowskiej Starówki w turystyczną perełkę myślano już w latach 80. XX wieku. Jednak dopiero w 1994 r. podjęto decyzję o połączeniu okołorynkowych piwnic i wyrobisk pod Rynkiem (które przetrwały czas "zabezpieczania" w poprzednich latach betonem) w trasę podziemną. Postanowiono utworzyć ją pod wschodnią częścią Rynku, z wejściem w budynku Rynek 12 w południowej pierzei i wyjściem w pierzei północnej, przy Domu Polonii, czyli tuż przy posesji Rynek 19. Z początkiem 2000 r. przystąpiono do prac górniczych, polegających na wydrążeniu podziemnego korytarza łączącego piwnice wychodzące spod kamienicy Rynek 14 z Piwnicą Rzeszowskich koło kamienicy Rynek 19. Nowo powstałe wyrobisko nazwano Korytarzem Lubomirskich. Korytarz ten wykonano poprzez odkopanie fragmentu istniejących dawniej podziemi koło kamienicy nr 15, które w poprzednich etapach prac zostały zlikwidowane przez zapełnienie podsadzką chemiczną. Prace górnicze i budowlane prowadziło rzeszowskie przedsiębiorstwo Zelbud. Odremontowano narożny budynek Rynek 12 przeznaczony na wejście do podziemi. Wejście to zostało zlokalizowane od strony dochodzącej do Rynku ul. Baldachówka. Natomiast przy wyjściu w Piwnicy Rzeszowskich uwidoczniono fragment starej kamienicy z XVI wieku, z której pozostało wejście i okno z piaskowca. Do tworzonej trasy włączono część piwnic pod kamienicami nr 11, 12, 13 i 14, które stanowiły mienie komunalne i w tamtym czasie nie posiadały użytkowników.

2001: Pierwsi goście.


Prowadzonym przez lata pracom górniczo-budowlanym towarzyszył nadzór archeologiczny. W trakcie badań nie stwierdzono żadnych śladów prowadzenia walk w podziemiach ani wykorzystania ich do celów obronnych. Ze względów bezpieczeństwa część starych piwnic, przede wszystkim na sklepieniach, obmurowana została współczesną cegłą. Na większej długości trasy zachowano naturalne podłoże lessowe, jednak wejście, wyjście i środkowy fragment nazwany Drogą Kupców otrzymały posadzkę ceramiczną. W niektórych miejscach zastosowano żelbetowe płyty stropowe, widoczne w Piwnicy Miodowej pod kamienicą Rynek 13 oraz w Piwnicy Rzeszowskich przy wyjściu z podziemi. Elementy żelbetowe zastosowano jako obudowy reliktów dawnych budowli podziemnych. Całość prac finansowana była z budżetu miasta. Po zakończeniu prac adaptacyjnych w grudniu 2000 r. gotowa była podziemna trasa turystyczna długości 213 m, składająca się z 34 pomieszczeń - komór i korytarzy oraz ciągów schodów. Najniżej położona piwnica na trasie znajdowała się na głębokości 9 m 58 cm. Najwęższym miejscem na trasie były Lochy Tatarskie o szerokości 70 cm, znajdujące się pomiędzy kamienicą Rynek 14 a sztucznym Korytarzem Lubomirskich. Całość trasy otrzymała oświetlenie elektryczne, a punkty świetlne zamontowano zarówno pod sklepieniem jak i blisko spągu. Podziemną Trasę Turystyczną udostępniono do zwiedzania 19 kwietnia 2001 r. Krótko przed otwarciem trasy władze Rzeszowa przeznaczyły środki finansowe na poszukiwanie kolejnych piwnic pod Rynkiem, szczególnie w zachodniej jego części od strony ul. Matejki. Podjęte prace przyniosły spodziewane efekty, przykładowo wiosną 2002 r. natrafiono na dosyć dużą piwnicę, którą wkrótce spenetrowano.

2007: Trasa dłuższa i ciekawsza.

W 2004 r. miasto ogłosiło przetarg na zabezpieczenie podziemi pod Rynkiem i wykonanie drugiego etapu Podziemnej Trasy Turystycznej, obejmującego stworzenie ewentualnych korytarzy łączących poszczególne wyrobiska piwniczne. Ogłoszony został konkurs na przebudowę Rynku, który wygrali architekci Małgorzata i Marcin Włodarczyk z Krakowa. Projektanci zaproponowali nietypowe rozwiązania oraz budowę nowego wejścia do trasy podziemnej, kojarzącego się z ścianą frontową supermarketu. Wobec licznych zastrzeżeń władze miasta wypowiedziały umowę małopolskim architektom, co oznaczało, że do realizacji należało skierować projekt Jana Mazura z Warszawy, który w konkursie zajął drugie miejsce.

Poszukiwania zapomnianych podziemi wiązały się z utrudnieniami dla mieszkańców. Część Rynku została ogrodzona i wyłączona z użytku publicznego na czas trwania robót. Na początku 2005 r. rozpoczęły się prace odkrywkowe, podczas których w zachodniej części Rynku, tuż obok ratusza, odsłonięto piwnice dwu kamienic wyburzonych podczas drugiej wojny światowej. Z piwnic tych prowadziły korytarze w trzech kierunkach - w stronę ulic Matejki i Słowackiego oraz w kierunku wschodnim, czyli ku środkowej części Rynku. Ten ostatni ciąg uznano za najbardziej przydatny ze względu na możliwość połączenia go z istniejącą już częścią podziemnej trasy turystycznej. W latach 2005-2007 przebudowano płytę Rynku, a Podziemną Trasę Turystyczną wydłużono o 156 m . W zachodniej części Rynku utworzono uskok nad nowym pawilonem wejściowym do podziemi, usytuowanym kilka metrów poniżej poziomu bruku w miejscu, gdzie do zimy przełomu lat 1940/41 stały kiedyś kamienice o nr 28 i 29. Nad pawilonem tym utworzono scenę koncertową.

Projektantem wydłużonej trasy był Paweł Skrzypiec, a wykonawcą rzeszowska firma Zelbud. Koordynatorem prac projektowych oraz wykonawczych był Andrzej Stroński. Inwestycja sfinansowana została nie tylko z funduszy miejskich, lecz również ze środków Unii Europejskiej oraz z budżetu państwa. Wydłużona trasa liczyła teraz 369 metrów i obejmowała dodatkowo małą pętlę wyrobisk pod pawilonem wejściowym oraz kilka korytarzy i piwnic prowadzących w stronę kamienicy Rynek 19, czyli dotychczasowego wyjścia z podziemi. W związku ze zmianą kierunku zwiedzania, podziemia kamienicy Rynek 12 - gdzie dotychczas było wejście do PTT - przejęły funkcję wyjścia z podziemnego szlaku. Fragment trasy podziemnej pod pawilonem wejściowym otrzymał nazwę Piwnicy Bławatników, natomiast dalszy ciąg nowo udostępnionych korytarzy nazwano Komorą Łukową, Korytarzem Herbowym, Grubą Kochanowicza i Przesmykiem. W podziemiach zabezpieczono wyrobiska z XVI, XVII i XVIII wieku oraz wyeksponowano fragment muru pod byłą kamienicą Rynek 28 ze śladami pożaru, przypuszczalnie z czerwca 1842 r. Turyści mogą też obejrzeć kopie rycerskich zbroi, wystrój dawnego sklepu, gabloty z eksponatami, znalezionymi przy odkopywaniu podziemi (butelki po alkoholu, stare gwoździe czy kołatka do drzwi. Inauguracja wydłużonej PTT odbyła się 14 grudnia 2007 r.

Tomasz Rzeczycki; Podziemne Trasy Turystyczne w Polsce; wyd.I 2011.